Morbide obesitas en bariatrische chirurgie

De apotheker heeft binnen het multidisciplinaire zorgteam een belangrijke rol bij de zorg rondom patiënten met morbide obesitas en patiënten die een bariatrische chirurgie hebben ondergaan. Dosisaanpassing en medicatiebewaking is nodig om enerzijds bijwerkingen en anderzijds gebrek aan effectiviteit te voorkomen.

Mensen met (morbide) obesitas hebben vaak comorbiditeit en gebruiken daardoor veel medicatie. Complicerende factor is de mogelijke verandering van de farmacokinetiek. Er moet bijvoorbeeld rekening worden gehouden met een toegenomen vetmassa, een verhoogd hartminuutvolume en een sterke doorbloeding van de lever en de nieren. Na een operatie en gewichtsverlies verbeteren of verdwijnen comorbiditeiten. Patiënten hebben mogelijk minder geneesmiddelen nodig. Zij kunnen bijvoorbeeld stoppen met orale antidiabetica en insuline of een lagere dosering gebruiken. 

Contra-indicatie in AIS

Voor een goede medicatiebewaking is het noodzakelijk dat in het Apotheek Informatie Systeem (AIS) de contra-indicatie Morbide obesitas of Bariatrische chirurgie is vastgelegd bij de patiënt. Na een bariatrische ingreep moet, als de patiënt niet langer obees is, de contra-indicatie Morbide obesitas weer worden verwijderd. De contra-indicatie Bariatrische chirurgie blijft levenslang gelden.

Aantal patiënten per apotheek

In Nederland lijden ruim 100.000 volwassenen aan deze ernstigste vorm van zwaarlijvigheid. Gemiddeld betekent dat ongeveer 50 mensen met morbide obesitas per apotheek. Ongeveer 12.000 personen ondergaan per jaar in Nederland bariatrische chirurgie, dat zijn gemiddeld zes personen per apotheek per jaar. In de toekomst neemt het aantal obesitaspatiënten verder toe.

De helft van de 20-plussers in Nederland kampt met overgewicht. Dit was begin jaren tachtig nog 33 procent. In totaal heeft 14 procent in 2017 enige vorm van obesitas, ruim 2,5 keer meer dan begin jaren tachtig.

Toename obesitas

Adviezen voor medicatiebewaking

Het Geneesmiddel Informatie Centrum van de KNMP ontwikkelt medicatiebewakingsadviezen voor patiënten met morbide obesitas en patiënten met bariatrische chirurgie aan de hand van literatuur. Een multidisciplinaire werkgroep, bestaande uit ziekenhuisapothekers, openbaar apothekers, huisartsen, internist-endocrinologen en bariatrisch chirurgen, beoordeelt deze adviezen. De adviezen komen beschikbaar via apotheekinformatiesystemen en de KNMP Kennisbank. Voor vragen over medicatiebewaking kunt u contact opnemen met de Helpdesk GIC.

Materialen en nuttige links

Apothekers kunnen FTO-materiaal en kennisdocumenten gebruiken. Ook zijn er verwijzingen naar bijvoorbeeld patiënteninformatie en informatie van de Nederlandse Obesitas Kliniek. 

FTO-materiaal

Deze presentatie ‘FTO Bariatrische chirurgie’ van collega-apotheker Ronald Punter kunt u als voorbeeld gebruiken. Bij de presentatie is een begeleidende tekst beschikbaar.

Download ‘FTO Bariatrische chirurgie’

Kennisdocumenten

Kennisdocument morbide obesitas en bariatrische chirurgie (inloggen vereist) Artikel PW 32: Morbide obese patiënt beter op maat bediend

Praktijkvoorbeeld Preventie/leefstijl

Mensen met morbide obesitas hebben een verhoogd risico op aandoeningen, zoals diabetes type 2. Apothekers kunnen onderstaand praktijkvoorbeeld ter inspiratie gebruiken.

Diabetypering en leefstijl als medicijn (DLAM)
Apotheker Anne-Margreeth Krijger helpt patiënten met diabetes type 2 samen met de huisarts, praktijkondersteuner en diëtist hun diabetes in remissie te brengen. Via uitslagen van een orale glucosetolerantietest (OGTT) bepalen onderzoekers van TNO het subtype diabetes 2, waarbij gekeken wordt naar de functie van de bètacellen en de insulineresistentie van de lever en spieren. Daarnaast geeft de ‘360 graden diagnose’ van TNO inzicht in gedrag, omgeving, lichaam en geest. Elke patiënt krijgt met deze werkwijze een gepersonaliseerde diagnose en advies, op basis waarvan hij in de multidisciplinaire setting werkt aan gerichte leefstijlverandering en afbouw van zijn medicatie. 

De deelnemende partijen in dit onderzoek zijn huisartspraktijk Stevenshof, diëtistenpraktijk Stevenshof, Academische apotheek Stevenshof, Huisartsenpraktijk Zaaijer, Zaaijer en Hensing, Rijncoepel, TNO, LUMC, DVN, KNMP, SCAL en de firma Roche.

Lees meer in het PW-artikel ‘Andere leefstijl of medicatie? Kijk naar het subtype diabetes’ Lees meer in de blog ‘Mag je DM2-patiënten nog wel behandelen met insuline zonder het onderliggende subtype te weten?’ 

Samenwerking zorgverleners: bewegen en gezonde voeding
Apotheker Eelco Otten is samen met twee hardloopcoaches en een orthopedische schoenenwinkel een hardloopclinic gestart. Zij richten zich op mensen met aanleg voor diabetes, met beginnende diabetes of met overgewicht.

Lees meer in het PW-artikel ‘Geen pillen, hardlopen!’

In Amersfoort hebben zorgverleners, diëtisten en bewegingscoaches de handen ineengeslagen om het belang van gezond voedsel en veel bewegen te promoten. De Voedselapotheek verstrekt geen pillen, maar adviezen over een gezonde leefstijl, met veel bewegen en gezond eten. Apotheek Orion (apotheker Mark Slager) is een belangrijke partner van de Voedselapotheek.

Lees meer in het PW-artikel ‘Apotheek zonder pillen’

Nuttige links