Geneesmiddelengebruik en hitte

Naast ouderdom of chronische aandoeningen hebben ook geneesmiddelen invloed op de temperatuurregulatie van het lichaam. Bespreek bij (langdurige) hitte het onderwerp binnen het apotheekteam en geef er in gesprekken met patiënten (aan de balie) aandacht aan.

Nationaal Hitteplan

Als er een kans is dat de temperatuur overdag 4 dagen of langer boven de 27°C komt, treedt het Nationaal Hitteplan in werking. Het ministerie van VWS heeft dit plan op laten stellen zodat verschillende organisaties - apothekers, artsen, GGD’s - het publiek waarschuwen voor aanhoudende hitte en informeren met tips. Op de KNMP-publiekswebsite Apotheek.nl staat praktische informatie voor patiënten over wat te doen bij hitte en medicijngebruik. Meer over het Nationaal Hitteplan is te lezen op RIVM.nl.

Apotheek.nl: Hitte en medicijnen RIVM.nl: Hitte

Temperatuurregulatie

Om lichaamstemperatuur in evenwicht te houden is het belangrijk dat warmteproductie en warmteopname in evenwicht zijn met de warmteafgifte. Organen, huid en spieren zijn verantwoordelijk voor de warmteproductie. De warmteopname (door straling en wind) gaat een rol spelen als de buitentemperatuur hoger is dan de temperatuur van de huid.

De hypothalamus is het regelcentrum van de lichaamstemperatuur. De hypothalamus bevat temperatuurgevoelige delen: de thermoreceptoren. Daarnaast zijn er thermoreceptoren in de huid en het ruggenmerg. Serotonine en dopamine zijn de belangrijkste neurotransmitters die bij temperatuurregulatie een rol spelen. Als de lichaamstemperatuur stijgt boven de benodigde waarde (ong. 37 °C), wordt de warmteafgifte verhoogd door:

  • Meer zweetvorming: bij hoge buitentemperaturen vindt koeling vooral plaats door verdamping van zweet. Om het zweten op gang te houden is veel vocht nodig. Bij een hoge luchtvochtigheid gaat de verdamping langzamer en is er minder koeling.
  • Verhoging van de huiddoorbloeding: de verhoging van de huiddoorbloeding ontstaat door vaatverwijding in de huid. Het circulerend bloedvolume moet hiervoor toenemen. Dit vraagt om een verhoogde werking van het hart.

Hoge buitentemperaturen

Bij ouderen is de temperatuurregulatie verminderd, zij zweten minder en de reservefunctie van hart en longen is afgenomen. Ook bij mensen met een chronische aandoening kan de temperatuurregulatie verminderd zijn. Bij hoge buitentemperaturen kunnen kwetsbare ouderen en chronisch zieken sneller last krijgen van de gevolgen van hitte.

Gevolgen van hitte

Gevolgen van hitte kunnen zijn:

  • Huidaandoeningen, door verstopte afvoergangen van zweetklieren bij natte huid.
  • Hittekramp (spierkramp), door te veel zoutverlies bij zweten en inspanning.
  • Hitte-uitputting door uitdroging. Er ontstaat een snelle hartslag, verminderde weerstand en slechtere concentratie. Voldoende drinken is erg belangrijk.
  • Hittesyncope door onvoldoende doorbloeding van de hersenen met flauwvallen als gevolg. Verder hoofdpijn, misselijkheid en diarree.
  • Hitteberoerte (heat stroke) is het meest ernstige effect. De temperatuur van het lichaam komt boven 41º C. Er ontstaat een rode en droge huid, krampen, stuiptrekkingen en verlies vanbewustzijn.

Naast de hoogte van de buitentemperatuur is ook de luchtvochtigheid van belang. Het KNMI gebruikt een hitte-index om aan te geven bij combinatie van buitentemperatuur en luchtvochtigheidsgraad, welke voorzorgsmaatregelen genomen moeten worden.

Geneesmiddelgroepen die temperatuurregulatie beïnvloeden

Naast ouderdom of chronische aandoeningen hebben ook geneesmiddelen invloed op de temperatuurregulatie.
De volgende geneesmiddelgroepen beïnvloeden de temperatuurregulatie:

  • Diuretica: verlies van vocht en zouten, waardoor eerder uitdroging en afname van zweten.
  • Laxantia: eveneens verlies van vocht en zouten, waardoor eerder uitdroging en afname van zweten.
  • Anticholinergica: remmen het zweten.
  • Sympathicomimetica: geven vaatvernauwing waardoor de huiddoorbloeding niet kan toenemen.
  • Antipsychotica: ontregelen de temperatuurregulatie in de hypothalamus (blokkeren cerebrale dopaminereceptoren).

Het aantal geneesmiddelen dat de temperatuurregulatie beïnvloedt, is groot. Naast geneesmiddelen uit bovenstaande groepen zijn er veel geneesmiddelen die verstoring van de elektrolytenbalans of nierfunctie kunnen geven (zoals RAAS-remmers en NSAID’s) en middelen die anticholinerg werken of dopamine of serotonine beïnvloeden (zoals antidepressiva en lithium). Geef bij aflevering van deze middelen in de zomer algemene adviezen (zoals voldoende drinken, voldoende zout, niet in de volle zon) om alert te zijn voor uitdroging en ontregeling van de temperatuurhuishouding.

Gecombineerd gebruik van geneesmiddelen die de temperatuurhuishouding beïnvloeden brengt meer risico’s met zich mee. Bovendien hebben deze patiënten onderliggende aandoeningen waardoor de temperatuurhuishouding ook wordt beïnvloed, zoals vermeld in onderstaande tabel.

AandoeningGeneesmiddelenGevolgen
Hart- en vaatziekten
Hartfalen diureticum, RAAS-remmer,  bètablokker, spironolacton of digoxine Verstoring water- en zouthuishouding, verminderd hartminuutvolume
Angina pectoris bètablokker, nitraat, diltiazem Verminderd hartminuutvolume, verlaging arteriële druk
Hypertensie diureticum, RAAS-remmer, bètablokker, calciumantagonist Verstoring water- en zouthuishouding, verminderd hartminuutvolume, verlaging arteriële druk
Centraal zenuwstelsel
Psychose antipsychoticum, anticholinergicum Verstoring thermoregulatie hypothalamus, verminderde zweetsecretie
Depressie SSRI, vooral in combinatie met lithium Verstoring thermoregulatie door serotonine re-uptakeremming en remming norepinefrine- en dopamineafgifte door lithium
Ziekte van Parkinson anticholinergicum Verminderde zweetsecretie

Bij patiënten met astma /COPD kunnen ademhalingsproblemen ontstaan bij hoge buitentemperatuur en zonnige droge dagen omdat het ozongehalte in de lucht hoog is en er kans op smog bestaat.

Overleg met andere zorgverleners

De risicopatiënten dienen, bij aanhoudende (langdurige) hitte te worden besproken met andere zorgverleners. In overleg met de (huis)arts is tijdelijke aanpassing van de dosering wellicht wenselijk. Ook kunnen afspraken gemaakt worden over extra begeleiding van een patiënt door apotheek, huisarts, thuiszorg en mantelzorg. Extra zorg is nodig voor patiënten die zelfstandig wonen en waarbij zorg door mantelzorg of thuiszorg beperkt is.

Bronnen:
1 Silbernagl S, Despopoulos A. Sesam Atlas van de Fysiologie. Bosch & Keuning Baarn. 2e druk.
2 Fijnheer R, van de Ven PJG, Erkelens DW. Psychiatrische medicatie als risicofactor voor fatale hittecollaps. Ned Tijdschr Geneeskd 1995;139(27):1391-3.
3 Schols JMGA. Zorg voor kwetsbare ouderen: verstandig handelen tijdens perioden van hitte met temperaturen die langdurig boven 25º C blijven. Capaciteitsgroep Huisartsengeneeskunde, Universiteit Maastricht en departement
Tranzo, Universiteit Tilburg. Mei 2007.
4 Hitte-index KNMI

Contact

KNMP
Maandag t/m vrijdag 09:00 - 17:00 uur

(070) 373 73 73 communicatie@knmp.nl