Medicatiebeoordeling
KNMP-richtlijn Medicatiebeoordeling
In deze richtlijn staat wat de farmaceutische zorgverlening inhoudt van de openbaar apotheker aan mensen voor wie een medicatiebeoordeling wordt uitgevoerd.
Bekijk de KNMP-richtlijn Medicatiebeoordeling »
Veelgestelde vragen over medicatiebeoordeling
Onderstaande links verwijzen naar informatie onderaan deze pagina.
- Waarom maakte de KNMP een richtlijn over medicatiebeoordeling?
- Waarom zijn bepaalde taken in de richtlijn alleen voorbehouden aan de apotheker en niet aan apothekersassistenten of farmaceutisch consulenten?
- Is het mogelijk een vereenvoudigde KNMP-richtlijn Medicatiebeoordeling te maken, zodat deze makkelijker uitgevoerd wordt en sneller resultaat biedt?
- Wat doet de KNMP aan verschillende definities en begrippen rond medicatiebeoordeling?
- De criteria van de verzekeraar bepalen of een patiënt in aanmerking komt voor medicatiebeoordeling. Het aantal uit te voeren medicatiebeoordelingen wordt hierdoor mogelijk onhaalbaar, omdat een groot aantal patiënten aan de selectiecriteria voldoet.
- Door de tijd die elke medicatiebeoordeling kost, is de vergoeding voor een medicatiebeoordeling ontoereikend. Waarom moet daarin worden geïnvesteerd?
- De verzekeraar bepaalt dat er per patiënt 1 medicatiebeoordeling mag worden gedeclareerd per 1 of 2 jaar. Hoe weet ik of die ene medicatiebeoordeling al is gedeclareerd?
- De verzekeraars geven aan dat de vergoeding voor baxter-patiënten alles omvat. Dit belemmert een aparte medicatiebeoordeling. Hoe kan hiermee worden omgegaan?
- Medicatiebeoordeling door de apotheker valt bij de patiënt in het eigen risico. Maar als de huisarts het uitvoert en declareert via de huisartsenprestatie (M&I-module), valt het niet in het eigen risico.
- Waarom protesteerde de KNMP niet tegen de verschillende cursussen en opleidingen over medicatiebeoordeling? De KNMP degradeert zo het diploma van de apotheker.
- Krijgen vooral autochtone patiënten een medicatiebeoordeling, omdat de taalbarrière anders teveel tijd kost?
- Wie is eindverantwoordelijk bij het uitvoeren van een medicatiebeoordeling door meerdere zorgverleners? En hoe ga ik om met voorschrijvers die zich beroepen op het continueren van medicatie die de specialist startte?
- Hoe begin ik aan het uitvoeren van medicatiebeoordelingen in de dagelijkse praktijk?
- Wat zijn kansen en valkuilen van medicatiebeoordelingen en hoe ga ik hiermee om?
Online nascholing medicatiebeoordeling
De KNMP en het Het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) stellen de webcast ‘medicatiebeoordeling’ beschikbaar apothekers en huisartsen. De door het NHG ontwikkelde webcast laat huisartsen en apothekers kennismaken met het begrip medicatiebeoordeling.
De webcast toont hoe een periodieke medicatiebeoordeling in de praktijk wordt uitgevoerd. Verschillende fases van het proces en de rol van de apotheker, huisarts en patiënt komen aan bod.
- De webcast is gratis voor KNMP-leden en NHG-leden.
- Niet-leden betalen € 20,-.
- De webcast is geaccrediteerd met 0.25 punt.
Maak een account aan in de digitale leeromgeving van het NHG en meld u aan voor de webcast »
Projectondersteuning Medicijn Gesprekken
De Stichting Farmaceutische Kengetallen (SFK) faciliteert de uitvoer van Medicijn Gesprekken met de ‘SFK-projectondersteuning Medicijn Gesprekken´. Deze projectondersteuning richt zich op polyfarmaciepatiënten die in aanmerking komen voor Medicijn Gesprekken op basis van criteria uit het 'HARM'-onderzoek. De projectondersteuning vormt een goed startpunt voor de uitvoer van medicatiebeoordelingen.
Meer informatie over de SFK-projectondersteuning 'Medicijn Gesprekken' »
Praktijkvoorbeelden
In de KNMP Projectheek vindt u beschrijvingen van projecten waarin apothekers de medicatie van polyfarmaciepatiënten bespreken met patiënten en huisartsen.
Veelgestelde vragen over medicatiebeoordeling
Waarom maakte de KNMP een richtlijn over medicatiebeoordeling?
De Multidisciplinaire Richtlijn (MDR) Polyfarmacie bij ouderen is geschreven door en voor apothekers, artsen en patiënten. De Richtlijn beschrijft de zorg voor oudere polyfarmacie-patiënten. De aanbevelingen in de MDR zijn niet speciaal gericht op openbaar apothekers. De KNMP-richtlijn Medicatiebeoordeling volgt voor het proces medicatiebeoordeling de lijnen van de MDR, maar geeft concrete aanbevelingen voor de specifieke taken van de openbaar apotheker bij deze zorg. Het uitgangspunt van de KNMP-richtlijn is de zorg die de apotheker levert aan alle patiënten die voor een medicatiebeoordeling in aanmerking komen. Dit zijn ook patiënten jonger dan 65 jaar, of die minder dan 5 geneesmiddelen gebruiken, en waarover de apotheker inschat dat een medicatiebeoordeling zinvol is.
De KNMP-richtlijn bevat een aantal ‘evidence based’ randvoorwaarden. Hier moet de apotheker aan voldoen om medicatiebeoordelingen goed uit te uitvoeren. Een randvoorwaarde is bijvoorbeeld de aan de apotheker gestelde competenties. Een andere randvoorwaarde is de aanbeveling om anamnese, analyse en het opstellen van het behandelplan niet uit te besteden aan een medewerker (meer hierover in vraag 2).
De KNMP-richtlijn Medicatiebeoordeling is in ontwikkeling. In het 2e kwartaal van 2013 verschijnt een nieuwe versie van de KNMP-richtlijn. Op basis van opmerkingen en commentaar wordt de richtlijn later dit jaar gefinaliseerd en ter autorisatie aangeboden aan de autorisatiecommissie.
Waarom zijn bepaalde taken in de richtlijn alleen voorbehouden aan de apotheker en niet aan apothekersassistenten of farmaceutisch consulenten?
De aanbevelingen in de KNMP-richtlijn Medicatiebeoordeling zijn ‘evidence based’. In wetenschappelijk studies naar uitvoer en effect van medicatiebeoordeling wordt de hele medicatiebeoordeling door apothekers uitgevoerd. Er is geen ‘evidence’ die het uitbesteden van taken aan apothekersassistenten of farmaceutisch consulenten onderbouwt.
Tijdens discussies met diverse deskundigen op dit gebied bleek dat administratieve taken waarschijnlijk kunnen worden uitbesteed. Het plannen van afspraken en het verzamelen van informatie (waaronder het opvragen van gegevens bij de huisarts) zijn hier voorbeelden van.
Het voeren van het patiëntgesprek (de farmaceutische anamnese) en het beoordelen van alle informatie als geheel om te komen tot een behandelplan (de farmaceutische analyse) blijven echter voorbehouden aan de apotheker.
Ook stelt de apotheker zelf, in overleg met de arts, het behandelplan op. De deskundigen zijn van mening dat de openbaar apotheker zelf de patiënt moet hebben gesproken om goed beslagen met de arts te kunnen overleggen over het op te stellen behandelplan.
Wanneer in de toekomst meer of andere wetenschappelijke bewijzen beschikbaar komen die logischerwijs leiden tot andere aanbevelingen, zal dit bij een herziening van de richtlijn meegenomen worden.
Is het mogelijk een vereenvoudigde KNMP-richtlijn Medicatiebeoordeling te maken, zodat deze makkelijker uitgevoerd wordt en sneller resultaat biedt?
De KNMP-richtlijnen geven aanbevelingen voor het uitvoeren van goede farmaceutische zorg. Deze aanbevelingen zijn bij voorkeur ‘evidence based’, dus gestoeld op wetenschappelijk bewijs en anders op ‘expert opinions’. Wanneer de aanbevelingen worden gevolgd, is een bepaald resultaat te verwachten. Het doel is het verbeteren van de kwaliteit van farmaceutische zorg en het verminderen van praktijkvariatie bij de zorgverlening.
De patiënt, de omgeving en de maatschappij kunnen op basis van de richtlijnen bepaalde zorg verwachten. Een richtlijn kan een uitgangspunt zijn om verdere producten te ontwikkelen voor implementatie, maar een richtlijn zelf is geen protocol of stappenplan om zo snel mogelijk te doorlopen.
'Snel' en 'makkelijk' zijn geen doelen binnen een richtlijn. Er is geen ‘evidence’ voor een bepaald resultaat bij een makkelijke, snelle variant. Dit betekent niet dat andere vormen van zorg waarbij farmacotherapiegerelateerde problemen worden opgespoord en opgelost niet waardevol kunnen zijn. Deze dragen alleen niet het label ‘medicatiebeoordeling’.
Wat doet de KNMP aan verschillende definities en begrippen rond medicatiebeoordeling?
In de (wetenschappelijke) literatuur vindt u verschillende definities voor ‘medication review’. Deze verschillen meestal in niveau waarop de ‘review’ wordt uitgevoerd: het wel of niet betrekken van de voorschrijver en/of de patiënt bij het proces.
Ook in de praktijk treft u verschillende verschijningsvormen. Met het uitkomen van de Multidisciplinaire Richtlijn (MDR) Polyfarmacie bij ouderen echter voldoet alleen de vorm waarbij sprake is van samenwerking tussen apotheker, arts en patiënt aan de nu geldende definitie.Dat wil overigens niet zeggen dat andere vormen geen waarde hebben; farmacotherapie-gerelateerde problemen kunnen via diverse methoden worden opgespoord en aangepakt.
Tijdens de ‘Koetshuis conferentie’ in 2008 bereikten de KNMP, het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) en het Instituut voor Verantwoord Medicijngebruik (IVM, destijds DGV) overeenstemming over deze multidisciplinaire aanpak. Besloten werd om vanaf toen de term 'medicatiebeoordeling' te hanteren in plaats van ‘medication review’. Met het opstellen van de MDR Polyfarmacie en aanvullend de KNMP-richtlijn Medicatiebeoordeling zijn eenduidige terminologie en definities vastgesteld.
De criteria van de verzekeraars bepalen of een patiënt in aanmerking komt voor medicatiebeoordeling. Het aantal uit te voeren medicatiebeoordelingen wordt mogelijk onhaalbaar, omdat een groot aantal patiënten aan de selectiecriteria voldoet.
De Multidisciplinaire Richtlijn (MDR) Polyfarmacie en de KNMP-richtlijn Medicatiebeoordeling bieden heldere criteria voor selectie van patiënten bij wie een medicatiebeoordeling effectief is. De richtlijnen van de beroepsgroep zijn leidend voor het verlenen van zorg. Zorgverzekeraars kopen zorg in volgens stand van wetenschap en praktijk: de beroepsrichtlijnen.
Bij patiënten van 65 jaar of ouder die 5 of meer geneesmiddelen chronisch gebruiken, levert een medicatiebeoordeling mogelijk de meeste gezondheidswinst op. Ook voor andere patiënten kan een medicatiebeoordeling zinvol zijn. De apotheker bepaalt op basis van zijn professionaliteit en in overleg met de arts welke patiënten in aanmerking komen voor een medicatiebeoordeling.
Een groot aantal patiënten voldoet aan de selectiecriteria. Het kan daarom nodig zijn prioritering aan te brengen binnen deze patiëntenpopulatie. Sommige apothekers selecteren bijvoorbeeld eerst patiënten met meerdere aandoeningen en een hoog risico op maagbloedingen. Bij deze patiënten worden namelijk relatief veel interventies voorgesteld en doorgevoerd.
Het uitvoeren van medicatiebeoordelingen is een relatief nieuwe zorgprestatie. Een apotheker heeft uiteraard enkele jaren nodig om dit volledig in zijn organisatie te implementeren.
Door de tijd die elke medicatiebeoordeling kost is de vergoeding voor een medicatiebeoordeling ontoereikend. Waarom moet daarin worden geïnvesteerd?
De hoeveelheid tijd die een medicatiebeoordeling gemiddeld kost, verschilt. Dat elke medicatiebeoordeling relatief veel tijd kost en dat de bijbehorende vergoeding ontoereikend is, is bij de KNMP bekend. Wij brachten dit in bij diverse overleggen met onder andere zorgverzekeraars.
Apothekers geven aan dat bij meer ervaring het uitvoeren van medicatiebeoordelingen minder tijdrovend wordt. Het goed inplannen van de medicatiebeoordeling in de dagelijkse praktijk, het zo veel mogelijk beleggen van administratieve taken bij het team en het motiveren van het team deze vorm van zorg te verlenen, leiden tot betere efficiëntie.
Het uitvoeren van medicatiebeoordelingen wordt door veel apothekers gezien als een zeer plezierig onderdeel van het vak. Het verhoogt de kwaliteit van zorg waarbij de patiënt centraal staat. In het algemeen leidt het tot betere contacten met patiënten en met artsen.
Er zijn aanwijzingen dat het uitvoeren van medicatiebeoordelingen leidt tot vermindering van het aantal geneesmiddelgerelateerde ziekenhuisopnames. Ook bij het verminderen van het aantal farmacotherapiegerelateerde problemen bewees de medicatiebeoordeling zijn nut. Meer informatie hierover vindt u in de nieuwe versie van de KNMP-richtlijn Medicatiebeoordeling. Deze verschijnt in het 2e kwartaal van 2013.
De verzekeraar bepaalt dat per patiënt 1 medicatiebeoordeling mag worden gedeclareerd per 1 of 2 jaar. Hoe weet ik of die ene medicatiebeoordeling al gedeclareerd?
Er is geen centraal register. De patiënt is mogelijk een informatiebron, maar wellicht niet altijd even betrouwbaar. Het gaat er namelijk niet om wanneer de medicatiebeoordeling is uitgevoerd, maar vooral wanneer deze is gedeclareerd.
Binnen de 1e lijn is het niet aannemelijk dat iemand anders dan de eigen apotheker of huisarts eerder een medicatiebeoordeling uitvoerde. Het kan echter zijn dat een patiënt in het ziekenhuis lag en dat daar een beoordeling is uitgevoerd. Wanneer navraag bij de patiënt geen uitsluitsel geeft, is navraag bij de zorgverzekeraar mogelijk.
Zorgverzekeraars kopen zorg in volgens stand van wetenschap en praktijk, zoals geformuleerd in de beroepsrichtlijnen. Deze beroepsrichtlijnen zijn de basis voor de frequentie van het uitvoeren en declareren van een medicatiebeoordeling. De Multidisciplinaire Richtlijn (MDR) Polyfarmacie geeft aan dat minimaal 1 keer per jaar een medicatiebeoordeling dient plaats te vinden. De KNMP-richtlijn Medicatiebeoordeling vult hierop aan dat de frequentie afhangt van de stabiliteit van de situatie van de patiënt. Bij een verandering van deze situatie, bijvoorbeeld omdat de patiënt kampt met nieuwe aandoeningen of in het ziekenhuis lag, is een nieuwe medicatiebeoordeling mogelijk wenselijk. De apotheker beoordeelt op basis van zijn professionaliteit de frequentie van medicatiebeoordelingen.
De verzekeraars geven aan dat de vergoeding voor baxter-patiënten alles omvat. Dit belemmert een aparte medicatiebeoordeling. Hoe kan hiermee worden omgegaan?
De stelling van zorgverzekeraars dat medicatiebeoordeling onderdeel is van de zorgprestatie ‘weekterhandstelling’ is niet juist. Bij geïndividualiseerde distributievormen gaat het om een afweging van de geschiktheid en toepassing van een geneesmiddeldistributievorm voor een patiënt. De apotheker brengt overzicht en ordening aan in de distributie en toediening van medicatie van een patiënt voor wie zelfmanagement van geneesmiddelen in reguliere verpakkingen niet meer mogelijk is.
Een medicatiebeoordeling is een veel breder zorgproces met een ander doel. Bij een medicatiebeoordeling volgens de KNMP-richtlijn Medicatiebeoordeling evalueert de apotheker in samenspraak met de patiënt en voorschrijver de farmacotherapie van de patiënt op basis van farmaceutische, medische en gebruiksinformatie. Met name bij kwetsbare patiënten, zoals baxter-patiënten, valt de meeste winst te verwachten van een medicatiebeoordeling.
Beide zorgprocessen staan gedefinieerd in de KNMP-richtlijn Geïndividualiseerde Distributievormen en de KNMP-richtlijn Medicatiebeoordeling. Van de laatste verschijnt in het 2e kwartaal van 2013 een nieuwe versie waarin het onderscheid tussen beide zorgprocessen wordt uitgelegd. Een apotheker kan de zorgverzekeraar hiernaar verwijzen. In het document 'Visie op Kwaliteit' van Zorgverzekeraars Nederland staat dat zorgverzekeraars zorg inkopen conform de richtlijnen van de beroepsgroep.
Medicatiebeoordeling door de apotheker valt bij de patiënt in het eigen risico. Maar als de huisarts het uitvoert en declareert via de huisartsenprestatie (M&I-module), valt het niet in het eigen risico.
Dit probleem is bekend bij de KNMP. Het is onderwerp tijdens overleg met de desbetreffende koepelorganisaties en tijdens gesprek met politiek, verzekeraars en ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS).
De verkenners extramurale farmacie Rinnooy Kan en Reibesteijn concludeerden in hun advies aan de minister van VWS (pagina 8) dat het 'overweging [verdient] om bepaalde zorgprestaties, zoals de medicatiebeoordeling, buiten het verplichte eigen risico van de verzekerde te laten vallen'. De KNMP is het van harte eens met deze aanbeveling en spant zich hier nadrukkelijk voor in.
Waarom protesteerde de KNMP niet tegen de verschillende cursussen en opleidingen over medicatiebeoordeling? De KNMP degradeert zo het diploma van de apotheker.
Bij het behalen van het apothekersdiploma aan de universiteit zijn nog niet alle competenties volledig ontwikkeld. Om openbaar apotheker specialist te worden, volgt de apotheker in de praktijk de Apios opleiding. Hierin komt ook medicatiebeoordeling aan bod. Bij het goed doorlopen en afronden daarvan heeft de apotheker de competenties om een beoordeling uit te voeren verworven. Voor apothekers die al werkzaam zijn in de (openbare) farmacie en deze opleiding niet hebben doorlopen, worden er andere cursussen aangeboden om zich te laten bijscholen op deze competenties. Uiteraard is het essentieel dat elke cursus medicatiebeoordeling aantoonbaar opleidt tot de benodigde kennis en competenties.
Krijgen vooral autochtone patiënten een medicatiebeoordeling, omdat de taalbarrière anders teveel tijd kost?
Diverse oorzaken, zoals taalbarrières, maken dat zorgverlening bij de ene patiënt meer inspanning kost dan bij een andere patiënt. Dit is geen reden deze zorg niet te verlenen. Vergoeding zou moeten zijn gebaseerd op de gemiddelde tijdsduur van een medicatiebeoordeling. Dit is een onderwerp van overleg van de KNMP met de desbetreffende partijen.
Wie is eindverantwoordelijk bij het uitvoeren van een medicatiebeoordeling door meerdere zorgverleners? En hoe ga ik om met voorschrijvers die zich beroepen op het continueren van medicatie die de specialist startte?
Het is formeel nergens vastgelegd wie eindverantwoordelijk is bij deze multidisciplinaire samenwerking. De initiatiefnemer neemt in de praktijk veelal de voortrekkersrol en daarmee de eindverantwoordelijkheid. Dit is vaak ook de zorgverlener die de medicatiebeoordeling declareert. Spreek dit voor het starten van elke medicatiebeoordeling helder met elkaar af. Goede samenwerking moet in de basis aanwezig zijn voor vertrouwen in elkaars voorstellen voor wijzigingen van de behandeling. Wanneer deze basis ontbreekt, is het lastiger de arts te bewegen de behandeling aan te passen.
In de praktijk worden de meeste medicatiebeoordelingen uitgevoerd in overleg met de huisarts. Deze heeft in principe een compleet beeld van de patiënt. Wanneer er echter meerdere artsen in het spel zijn, moet met iedere voorschrijver contact worden opgenomen indien een wijziging van de desbetreffende behandeling wordt voorgesteld. Het heeft immers geen zin wanneer de huisarts een wijziging accordeert en de specialist bij een volgend recept weer terugvalt op de oude behandeling. Wanneer een huisarts de door de specialist ingezette behandeling continueert, wordt de huisarts daarmee ook de verantwoordelijke voor die behandeling. Bij twijfel kan ook in deze gevallen contact opgenomen worden met de specialist om voorgestelde wijzigingen te bespreken.
Hoe begin ik aan het uitvoeren van medicatiebeoordelingen in de dagelijkse praktijk?
Er is geen concreet protocol voor het starten van medicatiebeoordeling en het inbedden van deze vorm van zorg in de dagelijkse praktijk. Diverse cursussen op het gebied van medicatiebeoordeling geven wel een aantal handvatten voor het uitvoeren van een medicatiebeoordeling, zowel zorginhoudelijk, kennisinhoudelijk als praktisch.
De meest gehoorde tips zijn ‘begin gewoon’ en ‘start met één (huis)arts en met patiënten die alleen door deze (huis)arts worden behandeld’. De STRIP-methode is het stappenplan dat kan worden gevolgd bij het uitvoeren van een medicatiebeoordeling. Deze tool is ook opgenomen als bijlage in de Multidisciplinaire Richtlijn (MDR) Polyfarmacie bij ouderen en daarmee zowel voor apothekers als artsen de huidig vigerende methode.
Wat zijn kansen en valkuilen van medicatiebeoordelingen?
Het opstarten van medicatiebeoordeling in de praktijk gaat gepaard met een aantal valkuilen.
- De enthousiaste openbaar apotheker kampt met een onwillende arts.
- Een patiënt die niet uit het eigen risico wil betalen.
- Gebrek aan tijd.
- Het niet kunnen declareren van een medicatiebeoordeling omdat een andere zorgverlener al eerder een medicatiebeoordeling heeft uitgevoerd.
- Er is simpelweg geen contract voor met de zorgverzekeraar.
Goede voorbereiding is noodzakelijk.
- Start met (huis)arts met wie al goed wordt samengewerkt.
- Maak vooraf heldere afspraken over taakverdeling en vergoedingen (denk aan eventuele onderlinge compensaties).
- Informeer de patiënt vooraf helder over het doel en eventuele kosten en vraag expliciet toestemming en medewerking.
- Zorg voor ‘feedback’ van een ervaren collega.
- Maak afspraken met het team over te delegeren taken.
- Zorg voor een haalbare planning.
Het uitvoeren van medicatiebeoordelingen leidt ook tot enorme kansen.
- Patiënten ontvangen goede zorg.
- Medicatiebeoordeling bevordert klantenbinding.
- Huisartsen waarderen de rol en inzet van apothekers.
- De apotheker wordt door zowel patiënt als huisarts meer als zorgverlener gezien.
In juni 2013 komen deze onderwerpen aan bod komen tijdens de KNMP-tv uitzending over medicatiebeoordeling.